Όσοι διαβάζετε τη στήλη μου θα ξέρετε πως με γοητεύει ιδιαίτερα να ψάχνω και να σας παρουσιάζω το πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Με γοητεύει γιατί ακόμα υπάρχουν άγνωστες, ανεξερεύνητες πτυχές του και κάθε φορά που μια απο αυτές έρχεται στο φως, μας επιβεβαιώνει το πόσο μεγαλειώδες όργανο είναι.
Υπάρχει λοιπόν μια παράξενη ομορφιά στον τρόπο που μεγαλώνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Δεν εξελίσσεται μόνο προσθέτοντας. Εξελίσσεται και αφαιρώντας.
Όπως ένας κηπουρός κλαδεύει τα κλαδιά ενός δέντρου για να επιτρέψει στο φως να φτάσει βαθύτερα στον κορμό, έτσι και ο εγκέφαλος “κλαδεύει” νευρωνικές συνδέσεις που δεν χρησιμοποιεί αρκετά. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται synaptic pruning -ή στα ελληνικά, συναπτικό κλάδεμα.
Η ανθρώπινη ωρίμανση δεν είναι απαραίτητα μόνο συσσώρευση όσων μαθαίνουμε στην πορεία της ζωής μας, αλλά και η σιωπηλή επιλογή όσων αξίζουν να μείνουν.
Τι είναι όμως το synaptic pruning;
Το synaptic pruning είναι μια φυσιολογική νευροβιολογική διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος απομακρύνει αδύναμες ή ανενεργές συνάψεις -δηλαδή τις συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων.
Κατά την ανάπτυξη της παιδικής μας ηλικίας, ο εγκέφαλος δημιουργεί έναν τεράστιο αριθμό συνδέσεων.
Στα πρώτα χρόνια ζωής, τα νευρωνικά δίκτυα αναπτύσσονται με εκρηκτικό ρυθμό, σχηματίζοντας πολύ περισσότερες συνάψεις από όσες τελικά θα χρειαστούν.
Στη συνέχεια, ο εγκέφαλος αρχίζει να εφαρμόζει έναν βασικό κανόνα:
“Use it or lose it ” δηλαδή,
“Χρησιμοποίησέ το ή άστο”
Οι συνδέσεις που ενεργοποιούνται κατά τις διεργασίες, συχνά ενισχύονται.
Από την άλλη, εκείνες που μένουν αδρανείς, εξασθενούν σταδιακά μέχρι που εξαφανίζονται τελείως.
Ο εγκέφαλος ως “δάσος”
Αν μπορούσαμε να δούμε τον εγκέφαλο κατά την ανάπτυξή του, ίσως να έμοιαζε με ένα πυκνό, άγριο δάσος.
Μονοπάτια παντού.
Αμέτρητες κατευθύνσεις
Ανεξάντλητες δυνατότητες
Το synaptic pruning είναι η διαδικασία μέσα από την οποία ο εγκέφαλος χαράζει τελικά τους “κεντρικούς δρόμους”.
Δεν κρατά τα πάντα. Κρατά ό,τι επαναλαμβάνεται. Ό,τι χρησιμοποιείται. Ό,τι αποκτά νόημα μέσα από την εμπειρία.
Ένα παιδί που ακούει συνέχεια μουσική συχνά ενισχύει νευρωνικά μονοπάτια σχετικά με τον ήχο και τον ρυθμό.
Ένα δίγλωσσο παιδί διατηρεί και αυξάνει συνεχώς τις γλωσσικές συνδέσεις του εγκεφάλου.
Αντίθετα, δεξιότητες που δεν εξασκούνται, αδρανοποιούνται.
Ο εγκέφαλος, με άλλα λόγια, θυμάται αυτό που του δείχνουμε πως έχει σημασία.
Πότε συμβαίνει;
Η διαδικασία αρχίζει από τα πρώτα χρόνια ζωής και κορυφώνεται στην παιδική ηλικία και την εφηβεία.
Σύμφωνα με έρευνες:
- Μέχρι την ηλικία των 2-3 ετών, τα παιδιά αναπτύσσουν τεράστιο αριθμό συνάψεων
- Αργότερα ο εγκέφαλος αφαιρεί μεγάλο μέρος αυτών, ώστε να γίνει πιο λειτουργικός και πιο αποτελεσματικός
Η εφηβεία θεωρείται ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδος. Εκεί ο προμετωπιαίος φλοιός -η περιοχή που σχετίζεται με τη λήψη αποφάσεων, τον αυτοέλεγχο και τη στρατηγική σκέψη- συνεχίζει να αναδιαμορφώνεται μέσω synaptic pruning.
Κάποιες νεότερες μελέτες υποστηρίζουν ότι η διαδικασία συνεχίζεται ακόμη και μέχρι τα τέλη της τρίτης δεκαετίας της ζωής.
Γιατί είναι απαραίτητο;
Ένας εγκέφαλος που κρατά όλες τις πληροφορίες και όλες τις συνδέσεις που αναπτύσσει θα ήταν εξαιρετικά χαοτικός και δυσλειτουργικός.
Το synaptic pruning βοηθά:
- στη βελτίωση της μάθησης,
- στην ταχύτερη επεξεργασία πληροφοριών,
- στην ενίσχυση της μνήμης,
- στην καλύτερη συγκέντρωση,
- και στη δημιουργία πιο αποδοτικών νευρωνικών δικτύων.
Με έναν παράδοξο τρόπο, η νοητική εξέλιξη χρειάζεται και απώλεια.
Όπως και στη ζωή. Δεν μπορούμε να κρατήσουμε όλες τις εκδοχές του εαυτού μας.
Η “ποιητική πλευρά του εγκεφάλου”
Το synaptic pruning δεν είναι απλώς ένας βιολογικός μηχανισμός. Είναι και μια υπενθύμιση.
Ότι η ανάπτυξη δε σημαίνει μόνο επέκταση, αλλά και επιλογή.
Ο εγκέφαλος, όπως και η ζωή μαθαίνει να ξεχωρίζει το ουσιώδες από τον θόρυβο.
Να κρατά ό,τι φωτίζεται συχνά.
Να σβήνει τις διαδρομές που δεν περπατήθηκαν ποτέ.
Κάπου εκεί, ανάμεσα σε εκατομμύρια νευρικές σιωπές, χτίζεται τελικά αυτό που ονομάζουμε προσωπικότητα, μνήμη, ταυτότητα.
Ίσως τελικά να είμαστε όχι μόνο όσα ζήσαμε…αλλά και όσα ο εγκέφαλός μας επέλεξε να διατηρήσει.
Βιβλιογραφικές Πηγές
- Cleveland Clinic – Synaptic Pruning
- Healthline – Synaptic Pruning: Definition, Early Childhood, and More
- Medical News Today – Synaptic pruning: Definition, process, and potential uses
- Nature Reviews Neuroscience – Mechanisms governing activity-dependent synaptic pruning in the developing mammalian CNS
- Translational Psychiatry – A role for synaptic plasticity in the adolescent development of executive function
