Σε ποιoν δεν έχει τύχει; Όλοι το έχουμε πάθει. Μπαίνεις στο σούπερ μάρκετ, στο TikTok, βλέπεις μια διαφήμιση ή ψωνίζεις σ’ ένα παιχνιδάδικο ακούς ένα τραγούδι, μια μελωδία -και ξαφνικά εγκαθίσταται στο μυαλό σου για ώρες, μέρες και για μήνες μη σου πω. Έτσι απλά, χωρίς συμβόλαιο για ποσοστά προβολών. Χωρίς προειδοποίηση. Χωρίς κουμπί «έξοδος».
Καλωσορίσατε, λοιπόν, στον κόσμο των earworms (μουσικά σκουλήκια), δηλαδή των τραγουδιών που παύεις να ακούς πια· σε σκέφτονται αυτά.
Το φαινόμενο άρχισε να γίνεται τόσο συχνό, που οι επιστήμονες το μελέτησαν και του έδωσαν όνομα -γιατί αν κάτι σε βασανίζει συστηματικά, αξίζει τουλάχιστον επιστημονική αναγνώριση. Και όπως αποδείχθηκε δε φταις εσύ. Φταίει ο εγκέφαλός σου. Αυτό το αξιοθαύμαστο όργανο που λατρεύει τους γρίφους και κυρίως τα μοτίβα.
Για να είμαστε δίκαιοι, φταίει το πόσο εξαιρετικά καλά κάνει τη δουλειά του (όταν θέλει, γιατί έχουμε δει και περιπτώσεις που απλώς υπάρχει για να γεμίσει το κενό ανάμεσα στο κεφάλι).
Ο εγκέφαλος αγαπά τα απλά (και τα ύποπτα πιασάρικα)
Ο εγκέφαλος αγαπά τα μοτίβα. Ιδίως όταν αυτά είναι απλά, επαναλαμβανόμενα και κυρίως μπορούν να προβλεφθούν εύκολα. Ένα τραγούδι με απλή μελωδία, καθαρό ρυθμό και δυνατό ρεφρέν είναι κάτι σαν το 24ώρο fastfoodαδικο της εθνικής για το μυαλό σου: δεν είναι απαραίτητα υψηλή γαστρονομία, αλλά καταναλώνεται χωρίς σκέψη γιατί είναι ευχάριστο και κυρίως σε χορταίνει.
Αν έχετε παρατηρήσει, το ιδανικό «κολλητικό» τραγούδι δεν είναι ούτε βαρετό ούτε ιδιαίτερα περίπλοκο. Είναι εκείνο που σχεδόν πάντα ξέρεις τι έρχεται τόσο σε μελωδία όσο και σε ρυθμό -και ενίοτε και σε στίχο- που όμως πάντα σου πετάει μια μικρή ανατροπή για να μην πλήξεις.
Ο εγκέφαλος λατρεύει αυτή την ισορροπία. Είναι σαν να λύνει ένα παζλ που έχει πάντα ένα κομμάτι λίγο στραβά.
Το ρεφρέν: Ο πραγματικός ένοχος
Αν έπρεπε να κατηγορήσουμε κάποιον για όλο αυτό, θα ήταν το ρεφρέν. Επαναλαμβάνεται, τονίζεται, συχνά ανεβαίνει σε ένταση και, πάνω απ’ όλα, σε αναγκάζει να συμμετάσχεις, έστω και νοητά.
Να σας πω ένα μυστικό για τον εγκέφαλο; Σιχαίνεται τις εκκρεμότητες. Ναι, ναι καλά ακούσατε. Τώρα γιατί αναβάλετε το οικογενειακό τραπέζι που σας παρακαλεί η μάνα σας εδώ κι ένα μήνα ή την εργασία εξαμήνου της σχολής, αυτό είναι μια άλλη κουβέντα για άλλο άρθρο.
Ο εγκέφαλος δεν αντέχει τις εκκρεμότητες. Αν ακούσεις το ρεφρέν μισό, θα το ολοκληρώσει μόνος του. Αν το ακούσεις πολλές φορές, θα το αποθηκεύσει για μελλοντική χρήση -συνήθως στις 3 το πρωί.
Και κάπως έτσι, βρίσκεσαι να τραγουδάς στις 2 το πρωί κάτι που ούτε θυμάσαι που το άκουσες, που ούτε βρίσκεται στην playlist με τα αγαπημένα σου και σίγουρα που δε θα παραδεχόσουν ποτέ δημόσια ή ακόμα και στον εαυτό σου οτι σου αρέσει.
Συναισθήματα: Το μυστικό συστατικό
Ωστόσο όπως έχουμε αναλύσει και σε παλαιότερα άρθρα, τα τραγούδια, δε μας κολλάνε μόνο επειδή είναι πιασάρικα. Τα τραγούδια γαντζώνονται από αυτά που νιώθουμε. Από ένα συναίσθημα που έχει αφήσει τον χώρο του μέσα μας για να ταυτιστεί με κάτι.
Κολλάνε γιατί συνδέονται με κάτι. Έναν άνθρωπο, μια ανάμνηση, μια περίοδο της ζωής μας, ένα καλοκαίρι ακόμα και με μια αμήχανη φάση της ζωής σου που θέλεις να ξεχάσεις, αλλά ο εγκέφαλός σου διαφωνεί κάθετα.
Όταν ένα τραγούδι συνδέεται με το συναίσθημα, ο εγκέφαλος το αντιμετωπίζει σαν μια μικρή χρονοκάψουλα. Σαν σελιδοδείκτη. Δεν αποθηκεύει απλώς τον ήχο, αλλά ολόκληρη την εμπειρία που βίωσες υπό την υπόκρουση αυτού του τραγουδιού ή με κάποιο παραπλήσιο. Και κάθε φορά που το τραγούδι επιστρέφει, επιστρέφει και ένα κομμάτι του τότε εαυτού σου -με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Καταλαβαίνετε τι συμβαίνει;
Φτιάχνει σελιδοδείκτες στις εμπειρίες με μελωδίες που ακούσαμε ή απλώς με μερικές νότες που μοιάζουν από το ένα τραγούδι στο άλλο. Αν αυτό δεν είναι μαγικό, τότε τι;
Social Media: Ο μεγάλος ενισχυτής των earworms
Πριν τα μέσα δικτύωσης, τότε που περίμενες από τις οκτώ το πρωί του Σαββάτου για να ξεκινήσει η εκπομπή του MAD για να ακούσεις το αγαπημένο σου τραγούδι (ναι, τόσο αρχαία είμαι) , έπρεπε να ακούσεις ολόκληρο το τραγούδι για να σου κολλήσει.
Σήμερα, χρειάζονται απλώς 7 δευτερόλεπτα. Reels, TikTok, stories, διαφημίσεις -όλα παίζουν το ίδιο σημείο ξανά και ξανά. Ο εγκέφαλος δεν παίρνει ποτέ το πλήρες τραγούδι, οπότε αναλαμβάνει να το συμπληρώσει μόνος του. Στην προσπάθεια του να το μαντέψει και να το φτιάξει σωστά, κολλάει για μέρες.
Το αποτέλεσμα; Το κομμάτι «παίζει» στο μυαλό σου επειδή… δεν τελείωσε ποτέ. Είναι σαν να αφήνεις ανοιχτό ένα tab στον εγκέφαλο και να αναρωτιέσαι γιατί κολλάει.
Το μεγάλο ερώτημα: Γιατί εμφανίζονται στις πιο άκυρες στιγμές;
Μου έχει τύχει να πηγαίνω σε συνέντευξη για δουλειά ή να είμαι στον χώρο αναμονής ιατρείου και να μουρμουράω γνωστό καψουροτράγουδο από σκυλάδικο στην εθνική Λαμίας…Μη σας τύχει..
Τα earworms επειδή βαριούνται ανελέητα κι είναι και παιχνιδιάρικα, αγαπούν να εμφανίζονται τις στιγμές που πλήττεις ή εγκεφαλικά είσαι αδρανής. Αγαπούν να έρχονται όταν δεν κάνεις τίποτα σημαντικό: περπάτημα, ντους, οδήγηση, πλύσιμο πιάτων.
Με λίγα λόγια, τις στιγμές που ο εγκέφαλος είναι πιο χαλαρός και ψάχνει κάτι για να γεμίσει τον χώρο (γιατί είναι τόσο λίγα τα προβλήματά μας που ένα earworm το θέλει η καθημερινότητά μας… έτσι για να σπάει η ρουτίνα). Τι καλύτερο λοιπόν από ένα τραγούδι που ξέρει απ’ έξω;
Αν το καλοσκεφτείτε, δεν κολλάει ποτέ με τραγούδι όταν είμαστε αγχωμένοι. Γιατί αναγνωρίζει πως υπάρχουν άλλα θέματα που έχουν προτεραιότητα. Όταν χαλαρώνει, όμως, λέει: «Α, ωραία. Ας βάλουμε μουσική και ένα ουισκάκι να τον χαλαρώσουμε λίγο τον τύπο. Χωρίς τη συγκατάθεσή του.»
Μπορούμε να το ξεφορτωθούμε οικειοθελώς;
Οι έρευνες δείχνουν πως το να ακούσεις ολόκληρο το τραγούδι βοηθά στο να το αποβάλλεις πιο εύκολα. Κάποιες άλλες λένε πως με το να ακούσεις ένα τελείως διαφορετικό τραγούδι κάνεις τον εγκέφαλο να καταπιαστεί με αυτό ως “καινούργιο” με αποτέλεσμα να στρέφει τη προσοχή του εκεί. Καμία όμως δεν εγγυάται επιτυχία.
Ένα είναι το σίγουρο. Όσο περισσότερο προσπαθείς να το διώξεις, τόσο περισσότερο θα μείνει.
Η καλύτερη λύση, είναι η αποδοχή. Ασ’το να παίξει ακατάπαυστα. Τραγούδησέ το. Περίμενε μέχρι να το βαρεθείς. Ο εγκέφαλος, όπως και τα παιδιά, βαριέται γρήγορα όταν δεν του αντιστέκεσαι.
Τελικά..
Τα earworms είναι η απόδειξη, αρχικά πως ο εγκέφαλός μας θα μπορούσε να επιβιώσει κι από μόνος του, χωρίς σώμα και μάλιστα να περνάει και μόνος του πολύ καλά. Δεύτερον πως ο εγκέφαλος μας είναι δομημένος από ρυθμούς, συναισθήματα και επανάληψη. Η μουσική δεν μένει απλώς στα αφτιά μας. Εγκαθίσταται μέσα μας και κάποιες φορές αρνείται να φύγει.
Και επειδή δε ντρέπομαι για τίποτα. Παρακάτω σας παραθέτω το δικό μου earworm αυτής της περιόδου.
Μη κρίνετε. Δε φταίω εγώ, το κεφάλι μου τα φταίει όλα!
Υ.Γ: Αν αυτή τη στιγμή έχεις ήδη ένα τραγούδι στο μυαλό σου, συγγνώμη.
Αν όχι… δώσε του λίγο χρόνο. 🎶😄
