Χτες, πήρα μια παύση από το νέο βιβλίο που ξεκίνησα. Έδωσα day off στον εαυτό μου από την ανακάλυψη μιας νέας ταινίας, από το scrolling στην επικαιρότητα της ημέρας. Κι όλα αυτά για να γράψω απερίσπαστα για το «Ριφιφί» του Σωτήρη Τσαφούλια.
Δεν είμαι από αυτούς που καρτερικά περιμένουν ανά εβδομάδα να βγει επεισόδιο το επεισόδιο. Η αναμονή με κάνει να χάνω τη σύνδεση, τη ροή και πατά pause στην εσωτερική μου κλιμάκωση.
Έτσι, έκανα υπομονή και περίμενα να γίνει προβολή και του τελευταίου επεισοδίου, αφήνοντας την περιέργεια στον πάγο και την αγωνία να χτυπά κόκκινο.
O σχεδόν 6ωρος μαραθώνιος του πολυαναμενόμενου «Ριφιφί» ξεκίνησε.
Όσοι δεν το έχετε δει ακόμα, παρακαλώ αφήστε αυτό το άρθρο για αργότερα. Θα κάνω spoilers και θα ήταν κρίμα να σας στερήσω τη μαγεία της ιστορίας.
- Λίγα λόγια για την ιστορία
Το «Ριφιφί» του Σωτήρη Τσαφούλια, με την εντυπωσιακή βαθμολογία 9/10 στο IMDb, είναι βασισμένο σε αληθινά γεγονότα και συγκεκριμένα στη ληστεία του 1992 της Τράπεζας Εργασίας στον Νέο Κόσμο. Οι υπαίτιοι, έως και σήμερα, παραμένουν άγνωστοι κι ασύλληπτοι.
Παραμονές Χριστουγέννων, Σάββατο ή Κυριακή, οι δράστες ανοίγουν κι αδειάζουν 301 από τις 1151 θυρίδες που βρίσκονται στην τράπεζα και φεύγουν ανενόχλητοι. Η ληστεία δεν γίνεται αντιληπτή πριν το πρωινό της Δευτέρας. Το εντυπωσιακό είναι πως η είσοδός τους έγινε υπογείως, κάτω από την κοίτη του Ιλισού, διαμέσου ενός τούνελ μήκους 25 μέτρων που έσκαψαν οι ίδιοι.
Οι φήμες πάνε κι έρχονται. Άλλοι κάνουν λόγο για οργανωμένη ομάδα εγκλήματος, κάποιοι μιλούν για ληστεία εκ των έσω. Όλοι συμφωνούν, όμως, σ’ ένα πράγμα: Η δουλειά έγινε με μεθοδικότητα, σχεδιασμό και τεχνική κατάρτιση.
Εικάζεται, χωρίς να είναι απολύτως βέβαιο, πως ο χρόνος που χρειάστηκε για να ολοκληρωθεί αυτή η δουλειά ήταν από 10 ημέρες έως 3 μήνες.
Το αξιοπερίεργο; Κανείς δεν πήρε είδηση και δεν είχε την παραμικρή ιδέα για το πώς οι δράστες κατάφεραν να μείνουν απαρατήρητοι σε μια τόσο πολύβουη περιοχή κι έναν τόσο κεντρικό δρόμο, όπως αυτόν της Καλλιρρόης.
Η τράπεζα επικήρυξε τους δράστες με το υπέρογκο ποσό των 200 εκατομμυρίων δραχμών. Μια προσπάθεια που παρέμεινε άκαρπη κι ανέδειξε την περιβόητη ληστεία ως το «Ριφιφί του αιώνα». Η αξία των κλοπημαίων ανήρχετο στο αστρονομικό ποσό των 5 δισεκατομμυρίων δραχμών -περίπου 15 εκατομμύρια ευρώ σήμερα.
- Ιστορία μέσα στην ιστορία
Πάνω σε μια ήδη πιασάρικη -αν μπορούμε να το πούμε- ιστορία, το συγγραφικό δίδυμο Βασίλη Ρίσβα και Δήμητρας Σάκαλη έρχεται να κάνει μια ακόμα σεναριακή σταυροβελονιά, φέρνοντας στο προσκήνιο την τραγική ιστορία του μικρού Παναγιώτη Βασιλλέλη, που το 1999 διαγνώστηκε με νευροβλάστωμα τετάρτου βαθμού στο δεξί επινεφρίδιο.
Ο Παναγιώτης, του οποίου η κατάσταση κρίθηκε κρίσιμη και έπρεπε να μεταφερθεί στην Αμερική στο νοσοκομείο Memorial για μια πειραματική θεραπεία, άφησε την τελευταία του πνοή στις 5 Μαρτίου του 2001, χωρίς ποτέ να καταφέρει να κάνει εκείνο το ταξίδι που ίσως του έδινε μια ελπίδα στη ζωή.
Η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδας τότε, δέσμευσε το ποσό των 100 εκατομμυρίων που άνθρωποι από όλη την χώρα βοήθησαν ώστε να συγκεντρωθεί, επειδή ο λογαριασμός δεν είχε καταχωρηθεί ως ερανικός και ως εκ τούτου, βάσει του Νόμου 5101/1931, θεωρήθηκε παράνομος, καταδεικνύοντας την τραπεζική και κρατική αναλγησία μπροστά στην ανθρώπινη ζωή.
Η ιστορία είναι ακόμα πιο θλιβερή στην πραγματικότητα, καθώς για το παιδί αυτό και τους γονείς του δε βρέθηκε ποτέ δικαίωση, μιας κι η πράξη δεν χαρακτηρίστηκε παράνομη για κανέναν εμπλεκόμενο μηχανισμό.
Ο Παναγιώτης έμεινε στη μνήμη μας ως το παιδάκι με όμορφα μάτια που δεν πρόλαβε να μεγαλώσει εξαιτίας του άκαμπτου συστήματος της γραφειοκρατίας, αλλά και σαν μια υπενθύμιση αυτού που λίγο-πολύ όλοι γνωρίζουμε: Ευθύνη πολλαπλά μοιρασμένη, ευθύνη παραγεγραμμένη.
Δύο ημέρες μετά τον θάνατο του Παναγιώτη, η Εθνική Τράπεζα εκταμίευσε 12 εκατομμύρια δραχμές τα οποία έδωσε σε ιδρύματα για την αντιμετώπιση παιδικών ασθενειών, ενώ αξίζει να σημειωθεί πως ο τότε υπουργός Υγείας, Αλέκος Παπαδόπουλος, όταν ρωτήθηκε από τα μέσα για την υπόθεση απάντησε με τον τρόπο που κάθε πολιτικός γνωρίζει καλά: «Άλλη ερώτηση».
Για τα χρήματα, πλην ενός μικρού, αστείου ποσού που δόθηκε στους γονείς ως «δωρεά» της τράπεζας κατά τη διάρκεια νοσηλείας του Παναγιώτη στο νοσοκομείο, δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες για το πού, αν διατέθηκαν ή αν παραμένουν δεσμευμένα μέχρι σήμερα.
Κι αφού είπαμε τα εισαγωγικά και σας έβαλα στο κλίμα, πάμε και στο δια ταύτα!
- Η σειρά
Δεν είμαι η κατάλληλη για να μιλήσω για τον Σωτήρη Τσαφούλια, καθώς οι γνώσεις μου δεν είναι σκηνοθετικές. Για αυτό θα γράψω από καρδιάς, σαν ένας άνθρωπος που αγαπά τις δουλειές με ουσία και με βαθύτερο νόημα.
Επιτρέψτε μου, όμως, να βάλω μια άνω τελεία και να μιλήσω σαν γραφιάς για το σενάριο· γιατί πολλές φορές εξάρουμε τον μαέστρο και ξεχνάμε τον συνθέτη.
Η διττή ταυτότητα των σεναριογράφων-ηθοποιών δίνει στο κείμενο την απαιτούμενη θεατρικότητα και τις απαραίτητες ανάσες στους ρόλους. Οι διάλογοι είναι γήινοι, απτοί, ανθρώπινοι, με όλη την ουσία που κρύβει η απλότητα της καθημερινότητας.
Οι χαρακτήρες μοιάζουν με νυχτολούλουδα. Ανοίγουν τα πέταλά τους όταν το φως της ημέρας εξαφανίζεται. Γιατί εκεί στα σκοτεινά, τη στιγμή που δεν έχεις αδιάκριτα βλέμματα να βαραίνουν την πλάτη σου ή υποχρεώσεις που σε βάζουν σε τροχιές, μπορείς να στέκεσαι γυμνός κι ειλικρινής απέναντι σε όσα κρύβεις κάτω απ’ το χαλάκι και τον ρόλο σου.
Άλλωστε, όλες οι μεγάλες αποκαλύψεις από το σχέδιο δράσης ως και τον προσωπικό Γολγοθά των πρωταγωνιστών, γίνονται πάντα αργά το βράδυ σ’ έναν κύκλο εμπιστοσύνης.
Η σειρά ξεκινά αργά, σαν να προσπαθεί να βρει τα βήματά της σε συνάρτηση με τον χρόνο, ακολουθώντας τις παράλληλες σκέψεις της Όλγας και του πλάνου εκδίκησης που έχει στο μυαλό της.
Σκοντάφτει πάνω στην αγωνία της, εγκλωβίζεται μαζί της στο γραφείο και ασφυκτιά με την καθημερινότητα της γραφειοκρατίας που συντροφεύει τις μέρες της. Μέσα από ένα ασθενές καρδιογράφημα ροής, προσπαθεί ν’ αποτυπώσει το κενό που της άφησε εδώ και μια δεκαετία η απώλεια του γιου και του άντρα της.
Καθώς η δράση αρχίζει κι ανεβάζει στροφές, στο τρίτο επεισόδιο γίνεται κάτι επικίνδυνο: παύση. Οι σεναριογράφοι επιλέγουν να πατήσουν φρένο και να κάνουν ενδοσκόπηση στα πρόσωπα και στο παρελθόν τους, δένοντας τις σκόρπιες πληροφορίες που έχουμε για αυτούς, σε μια ολοκληρωμένη γνωριμία με όσα μεσολάβησαν και τους έφτασαν στο σημείο να οργανώνουν τη ληστεία του αιώνα.
Η σκηνοθετική οπτική του Τσαφούλια που καταφέρνει να θολώνει τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας -σε σημείο που ξεχνάς πως βλέπεις σειρά- και το ταλέντο του να διαχειρίζεται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το υλικό των ηθοποιών που επιλέγει, δημιουργούν κατά την ταπεινή μου γνώμη τον πυρήνα όλης της ιστορίας.
Σίγουρα υπάρχουν κάποια κλισέ αλλά είναι τέτοιες οι ερμηνείες, που δεν τα αφήνουν να γίνουν γραφικά, παρά γνώριμες αφετηρίες σύνδεσης με τους χαρακτήρες.
Η ιστορία της Όλγας που αφήνεται σκόπιμα για το τέλος, υπηρετεί τον ορισμό της τραγωδίας κατά Αριστοτέλη: «δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν», φέρνοντας τη λύτρωση και την απελευθέρωση για εμάς, αλλά όχι για εκείνη.
Γιατί η τράπεζα μπορεί να έκλεισε, η Όλγα να κατάφερε να φάει ολόκληρη την πάστα της, αλλά στο τέλος της ημέρας -κι ενώ όλοι φαίνονται να κάνουν μια νέα αρχή- εκείνη παραμένει μια μητέρα που έχασε το παιδί της κι η εκδίκηση δεν καταφέρνει να γεμίσει την αγκαλιά που εξακολουθεί να μένει άδεια.
Η ζωή ενός γονέα που ανοίγει τα μάτια του σ’ έναν κόσμο που λείπει το παιδί του, είναι ταξίδι μιας καθημερινής καταδίκης που δεν μπορεί ούτε η δικαιοσύνη, ούτε η αποκατάσταση της ηθικής τάξης να ελαφρύνει.
Η σειρά είναι σπουδαία, όχι γιατί σου λέει κάτι που δεν ήξερες, αλλά γιατί σε κάνει να νιώθεις άβολα απέναντι σε πράγματα που θεωρείς δεδομένα· κι η μετατόπιση της σκέψης είναι μια μικρή νίκη από μόνη της.
- Το cast
Όταν βλέπεις Δαδακαρίδη, Χαραλαμπόπουλο και Ζέρβα κάτω από την ίδια στέγη, καταλαβαίνεις πως αυτό που θα δεις -αν δεν είναι τουλάχιστον μεγαλειώδες- θα σε κάνει να ρίξεις το δάκρυ σου στα κρυφά.
Έχω κι εγώ τις αδυναμίες μου, κυρίως στον Βασίλη, που τον είχα και γείτονα στον Βύρωνα κι ήταν τόσο ατόφιος, όσο δείχνει!
Ο Πάνος Βλάχος, αυτό το ωραίο και ακομπλεξάριστο τυπάκι, είναι τόσο ταλαντούχος, που σε κάνει να θες να μπεις μέσα στην οθόνη και να ρίξεις στον Βάκη δυo χαστούκια να συνέλθει που είναι yolo, ενώ χάνει στην κυριολεξία το σπίτι του, ενώ ο Αλειφερόπουλος, διαμαντάκι που ανακαλύψαμε μέσω του Κοκκινόπουλου και της 10ης εντολής (Επεισόδιο: Εκδίκηση) δίνει ρεσιτάλ ως ένας άνθρωπος που προσπαθεί να βρει τις ισορροπίες στη ζωή, όντας πρώην φυλακόβιος.
Αγαπημένοι του κοινού κι όχι άδικα, οι δύο παραφωνίες: Βλαδίμηρος Κυριακίδης και Δήμος Γιγαντάκης. Ο πρώτος σε ρόλο νεκροθάφτη και ο δεύτερος σε ρόλο φτυαριού (αλλά και luna park boy), δίνουν την κωμική νότα στη σειρά και σπάνε το βαρύ κλίμα που δημιουργείται κάποιες στιγμές. Άλλωστε όπως πολύ σωστά υπογραμμίζεται… η ζωή κι ο θάνατος θέλουν και λίγο χιούμορ!
Για το τέλος άφησα την έκπληξη: Ευαγγελία Μουμούρη. Αν και έγινε γνωστή μέσα από ρόλους Femme Fatale, που την εγκλώβισαν στη συνείδησή μας ως την κατεργάρα γυναίκα, στο Ριφιφί απλά αποκαλύπτει την γκάμα της υποκριτικής της ικανότητας. Ο χαρακτήρας της Όλγας κουβαλά πάνω του όλη τη σειρά, χωρίς καμία υπερβολή.
Με το τέλος του τελευταίου επεισοδίου, απλά αναφώνησα: «Αυτή η γυναίκα, θα έπαιρνε άνετα Όσκαρ, αν υπήρχε αξιοκρατία!». Ναι, τόσο καταπληκτική ήταν!
- Το μήνυμα πίσω από το κείμενο
Στη σειρά αναδεικνύονται χαρακτήρες και γεγονότα που σίγουρα καθένας μας είτε έχει γνωρίσει, είτε έχει βιώσει. Ίσως είναι και ο λόγος που πολλοί ταυτιστήκαμε σε σημεία, βρίσκοντας κάπου ένα κομματάκι του εαυτού μας και της κοινωνικής αδικίας που βλέπουμε κάθε μέρα να παρελαύνει μπροστά μας. Η σειρά είναι τόσο έντονη, που καταλήγει να είναι εξαιρετικά ρεαλιστική, όχι μόνο για τη δεκαετία που σκιαγραφεί αλλά και για τις μέρες που διανύουμε.
Αναπηρία, κοινωνική κατακραυγή, ταμπέλες, πένθος, πλειστηριασμοί, απώλεια, μια ελπίδα που προσπαθείς να ζωγραφίσεις στο κάδρο, ενώ είσαι πνιγμένος ως τον λαιμό στα σκατά, είναι λίγα από τα θέματα που θίγονται και σε κάνουν να σκέφτεσαι «πώς στο καλό καταφέραμε να επιβιώσουμε ως σήμερα»;
Ο σκηνοθέτης, άλλωστε, είναι ένας καλλιτέχνης βαθιά σκεπτόμενος που πάντα προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει τους ανθρώπους για πράγματα που κρύβουν κάτω από το χαλί, ή που δεν τολμούν ν’ ακουμπήσουν από ντροπή.
Μπορεί να σκεφτεί κανείς: «Σιγά, ρε τη μαλακία! Και τι έκανε; Λες και δεν τα ξέρουμε». Κι ίσως να έχει κι ένα δίκιο.
Αλλά να σας πω κάτι; Επειδή οι άνθρωποι έχουμε κοντή μνήμη στα πράγματα κι επειδή βαλλόμαστε από παντού με τόση πληροφορία που δεν μπορούμε να συγκεντρώσουμε τη σκέψη μας, έχουμε ανάγκη κάποιος να μας μιλά για τα αυτονόητα και για όσα ήδη γνωρίζουμε, μπας και ξεκουνηθούμε και κάνουμε μια μικρή αλλαγή στην αδράνεια που μας δέρνει.
Δεν είναι άλλωστε τυχαίο -και θα χρησιμοποιήσω το νόημα του θεάτρου κατά την αρχαιότητα- πως οι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε καλύτερα την πραγματικότητα και τις διδαχές μέσα από τις ιστορίες. Ενδεχομένως, γιατί η αποστασιοποίηση από μια κατάσταση και η οπτική ως εξωτερικός παράγοντας, να βάζει τις σκέψεις μας σε σειρά και τον εγκέφαλο σε λειτουργία.
Αυτό που μου έμεινε, με τσάντισε κι έβαλε το δικό μου μυαλό σε σκέψη, ενώ παράλληλα δυνάμωσε μέσα μου την ανάγκη να μιλάω για την αδικία με κάθε κόστος, είναι η σκηνή που ο Νίκος βρίσκεται στην τράπεζα και προσπαθεί να πείσει τον τραπεζικό υπάλληλο να του εγκρίνει το δάνειο για να χειρουργηθεί η γυναίκα του που είναι σε κρίσιμη κατάσταση.
Ο Νίκος ζητάει βοήθεια απεγνωσμένα και η κυνική απάντηση που λαμβάνει είναι:
«Δε ζητάτε βοήθεια, κύριε. Ζητάτε ελεημοσύνη. Κι εμείς δεν είμαστε φιλανθρωπικό ίδρυμα».
Έτσι στεγνά κι απάνθρωπα.
Σας θυμίζει κάτι;
Αν όχι, χαίρομαι πολύ για εσάς που δεν έχετε ανακαλύψει αυτή την πλευρά των ανθρώπων. Στον δικό μου καμβά εμπειριών, έχω γνωρίσει αρκετά τέτοια καθίκια, με λαμπερά χαμόγελα, γλυκά λόγια και δήθεν ενδιαφέρον, που αγαπούν τον άνθρωπο όταν έχουν «λαμβάνειν» είτε χρηματικώς, είτε μέσω εξυπηρέτησης ιδίων συμφερόντων.
Στην κοινωνία του σήμερα, υπάρχουν λύκοι που φορούν προβιές ενσυναίσθησης κι ανθρωπιάς, αλλά μέσα στην καρδιά τους προσκυνούν μόνο το χρήμα.
- Αξίζει να το δεις;
Ναι, αν είσαι αρκετά θαρραλέος να έρθεις σε επαφή με τις σκοτεινές πτυχές μας, με τα πάθη και τα βάρη.
Κι ίσως αυτό είναι και το πραγματικό ριφιφί: Το πώς μια ιστορία καταφέρνει να μας βγάζει από τη ζώνη της απάθειας, του page down και της αδιαφορίας. Γιατί είτε σου αρέσει ως δουλειά, είτε όχι, σίγουρα θα αφιερώσεις λίγο χρόνο να τη σχολιάσεις και να τη συζητήσεις. Κι ίσως να σου μείνει στο τέλος κάτι.
Το «Ριφιφί» δεν είναι μια ωραία παραγωγή που μας περιγράφει τη μεγαλύτερη ληστεία κι εκδίκηση του αιώνα.
Είναι μια ερώτηση, ρητορική, στο πού μπορεί να φτάσει η αδικία στο όνομα του νόμου και για πόσο θα παραμένουμε σιωπηλοί θεατές σε μια «κανονικότητα» απανθρωπιάς και μισαλλοδοξίας.
Είναι μια υπενθύμιση πως τα μεγαλύτερα εγκλήματα δεν γίνονται στο σκοτάδι της νύχτας.
Γίνονται μέρα μεσημέρι με υπογραφές, καλοσιδερωμένα κοστούμια, ελπιδοφόρες υποσχέσεις και «καθαρά χέρια».
