Μυστήριο πράγμα η ευθύνη. Όταν
κάτι πάει στραβά, δε μας αρέσει, δε γίνεται ή δε λειτουργεί κατά πώς εμείς
θέλουμε, κάποιος φταίει. Συνήθως μάλιστα αυτός είναι κάποιος άλλος, όχι εμείς.
Τουλάχιστον έτσι θέλουμε να λέμε. Ή πιστεύουμε. Τι απ᾽ τα δύο είναι χειρότερο
και για ποιον, δεν ξέρω να σας πω. Μα και τα δυο, την κάνουν τη ζημιά τους.
Ο φόβος της ευθύνης δεν είναι
κάτι πρωτοφανές ή πρωτάκουστο. Το απαντά ο καθένας μας στα πρώτα ακόμα χρόνια
της ζωής του, σε στιγμές όπως «Γιωργάκη, τι έκανες εκεί, παιδί μου; Όχι εγώ,
κυρία, ο Κωστάκης!», «Μαιρούλα, δε σου είπα να μην το αφήσεις εκεί αυτό; Μα η Ελενίτσα
μου το είπε, κυρία!», κι άλλα παρεμφερή, τόσο μικρά και, εκ πρώτης τουλάχιστον,
τόσο αθώα στιγμιότυπα.
Όντας πλέον ενήλικες, τέτοιες
στιγμές συνεχίζουν να εμφανίζονται στην καθημερινότητά μας, έχοντας ξεφύγει πια
απ᾽ το αθώο και χαριτωμένο πλαίσιο της παιδικής αφέλειας. Στην καθημερινή μας
ζωή για καθετί στραβό κι ανάποδο κάποιος φταίει. Στιγμές που αναρωτιόμαστε τι
έφταιξε ή -ακόμη χειρότερα- κατηγορούμε τη μοίρα, το γραμμένο, τον Θεό για την
κακή μας τύχη, τις αμαρτίες που πληρώνουμε κι άλλα τέτοια μελοδραματικά
σφάλματα στα οποία λίγο-πολύ έχουμε οι περισσότεροι υποπέσει.
Είναι μυστήριο, αλήθεια, το γιατί
μας είναι ευκολότερο να αποποιούμαστε αντί να αναλαμβάνουμε το μερίδιο της
ευθύνης που μας αναλογεί. Εκτοξεύουμε κατηγορίες και κριτικές γεμάτες χολή έως
αηδία για πρόσωπα γύρω μας που θα μπορούσαν να είναι φίλοι, συγγενείς, τα ίδια
μας τα παιδιά.
Απόψεις του στιλ: «Μα καλά, πώς
μιλά έτσι αυτός; Πώς ντύνεται έτσι εκείνη; Καλά, δεν ντρέπεται να υποστηρίζει
τον τάδε/ να ψηφίζει τον δείνα; Πού πάει αυτή η κοινωνία; Πώς έγιναν έτσι τα παιδιά;
Πάνε οι καλές εποχές!», κι άλλα τέτοια ευφάνταστα αποφθέγματα, τα οποία είναι
τόσο εύκολο να ξεστομίσει ο καθένας, αλλά τόσο δύσκολο να τα φιλτράρει και να
κατανοήσει τη ρίζα του εκάστοτε προβλήματος.
Αναφερόμαστε σε καθετί που μας
ενοχλεί ή μας ξενίζει σαν να απέχει από μας έτη φωτός, σαν να μην έχουμε βάλει
κι εμείς το λιθαράκι μας στην τρέχουσα πραγματικότητα. Τείνουμε ν᾽ αναφερόμαστε
σε θέματα της καθημερινής ζωής, πολιτικής, κοινωνικής, οικογενειακής, αλλά και
ηθικής φύσεως, αποκόπτοντας τους εαυτούς μας απ᾽ το ευρύτερο σύνολο.
Ωστόσο τα σύνολα, ας μην ξεχνάμε,
αποτελούνται από μονάδες. Απλά μαθηματικά. Για το δημόσιο βίο και τα
κοινωνικοπολιτικά τεκταινόμενα ευθύνεται η πολιτεία. Για την κατάσταση της
χώρας φταίει το κράτος. Για την οικονομική κρίση φταίει η Ευρώπη. Για την
έλλειψη παιδείας φταίει το σαθρό σύστημα. Για τα γεμιστά που κάηκαν φταίει η εταιρεία
ηλεκτρισμού. Για την μπουγάδα που δε στεγνώνει, φταίει ο παλιόκαιρος που
διάλεξε τη μέρα να χαλάσει. Για το αυτοκίνητο που έμεινε από βενζίνη, μα
φυσικά, ευθύνεται η ρημάδα η τύχη μας!
Μα πόση παράνοια πια; Για πόσο
ακόμα θα προσάπτουμε σε μια υπέρτατη δύναμη, έξω και πέρα από εμάς τους ίδιους,
όσα μας ενοχλούν γύρω μας; Ενίοτε αγγίζει τα όρια του αστείου, αφού είναι τόσο
προφανές για πόσα φέρουμε εμείς οι ίδιοι την ευθύνη. Πόσο αμελείς ή βιαστικοί
είμαστε, ώστε να τα προσπεράσουμε;
Είναι σύνηθες να ξεχάσεις να
βάλεις βενζίνη και να κατηγορείς τη γκαντεμιά σου. Είναι όμως προτιμότερο να
λύσεις το πρόβλημα, αντί να γκρινιάζεις για αυτό. Ομολογουμένως, δεν είναι όλα
τα προβλήματα εξίσου εύκολα προς επίλυση. Αλίμονο αν ήταν όλα τόσο εύκολα.
Χρειάζεται προσπάθεια, αλλά πρωτίστως επαφή με την πραγματικότητα, ώστε να
συνειδητοποιήσουμε τα λάθη μας.
Τι κοστίζει, όμως, τελικά η
ανάληψη της ευθύνης κι η προσπάθεια για βελτίωση της κατάστασης; Ίσως ένα
κομμάτι εγωισμού και μια δόση περηφάνιας. Ε, και; Μπορούμε να ζήσουμε με
λιγότερο εγωισμό και λιγότερη περηφάνια.
Αναρωτιέμαι, όμως, τι ζωή να ζει
κάποιος με λιγότερη ανθρωπιά, λιγότερη αγάπη, λιγότερη ειλικρίνεια κι
υπευθυνότητα ή λιγότερο σεβασμό κι αλτρουϊσμό;
Περιέργως, βέβαια, επιβιώνει
πολύς κόσμος εκεί έξω μ᾽ όλα αυτά τα «προσόντα». Ακριβώς αυτή είναι η θλιβερή
ειδοποιός διαφορά: αυτός ο πολύς κόσμος εκεί έξω επιβιώνει, δε ζει. Παρ’ όλα
αυτά συμμετέχει στο χτίσιμο μιας πραγματικότητας με συνέπειες βραχυπρόθεσμες ή
μακροπρόθεσμες, αλλά κι αντίκτυπο στον ίδιο, τους γύρω και τους μετέπειτα.
Όσο ευθυνόφοβοι κι αν είμαστε, οι
ευθύνες κάθε ενέργειας και δράσης ή αδράνειας δεν παύουν να υπάρχουν, επειδή
δεν τις αναλαμβάνουμε εμείς οι ίδιοι. Τουναντίον. Μένουν εκεί μαζί με τις
συνέπειες να στοιχειώνουν το παρόν ή και το μέλλον.
Κοίτα καλύτερα, λοιπόν, μήπως
εκείνο το τρίτο πρόσωπο που κάθε τόσο επικαλείσαι και κατηγορείς, σου είναι
τόσο οικείο όσο το είδωλό σου στον καθρέφτη.
