Υπάρχει μουσική που υψώνει τον άνθρωπο και μουσική που απλώς τον θολώνει. Υπάρχει μουσική που καλλιεργεί και μουσική που καταναλώνεται σαν οποιοδήποτε άλλο γρήγορο προϊόν της εποχής.
Στην πρώτη κατηγορία, αδιαμφισβήτητα, στέκεται η κλασική μουσική. Στη δεύτερη, δυστυχώς, έχει εγκατασταθεί για τα καλά μεγάλο μέρος της σύγχρονης τραπ — ή όπως αποκαλείται πλέον από πολλούς, το «τραπ σκουπίδι». Και υπάρχει λόγος που αυτός ο χαρακτηρισμός δεν ακούγεται υπερβολικός.
Η κλασική μουσική είναι κορυφή. Είναι το αποτέλεσμα ανθρώπινης ιδιοφυΐας, πειθαρχίας, αισθητικής ωριμότητας και βαθιάς συναισθηματικής έκφρασης. Έχει ρίζες, δομή, θεωρία, ιστορία. Περιέχει έναν ολόκληρο πολιτισμό — όχι απλώς ήχους.
Είναι ένας διάλογος ανάμεσα στον συνθέτη και τον ακροατή, ένας διάλογος που μπορεί να σε ταξιδέψει, να σε συγκινήσει, να σε μορφώσει.
Δεν είναι τυχαίο ότι, ακόμη και σήμερα, τα έργα του Μπετόβεν, του Μπαχ, του Τσαϊκόφσκι και δεκάδων άλλων συνθετών διδάσκονται όχι για να γεμίσουν χρόνο στα ωδεία, αλλά για να διαμορφώσουν κριτήριο.
Η κλασική μουσική δεν χρειάζεται φανταχτερά βίντεο, προκλητική εικόνα ή επιθετική επίδειξη για να ακουστεί.
Στέκεται μόνη της, με την καθαρή αξία της. Είναι σαν ένα καλό βιβλίο, όσο κι αν περάσουν τα χρόνια, συνεχίζει να έχει κάτι να πει. Και αυτό δεν είναι απλώς θέμα γούστου. Είναι θέμα ποιότητας.
Απέναντί της, η μαζική τραπ που κυριαρχεί σήμερα δεν προσφέρει ούτε μουσική πολυπλοκότητα ούτε ουσιαστικό περιεχόμενο. Δεν αναφερόμαστε στο σύνολο του είδους — γιατί, όπως σε κάθε είδος, υπάρχουν καλλιτέχνες που προσπαθούν.
Μιλάμε για το τραπ που έγινε mainstream, το τραπ που εισβάλλει στα σχολεία, στα social media και στα ακουστικά των παιδιών, παρουσιάζοντας μια πραγματικότητα φτιαγμένη από επιδειξιομανία, τοξικότητα και έναν θόρυβο που βαφτίζεται «ρυθμός».
Το τραπ σκουπίδι, όπως εύστοχα το αποκαλούν πολλοί γονείς και εκπαιδευτικοί, είναι προϊόν της εποχής του: γρήγορο, επαναλαμβανόμενο, χωρίς ουσία, χωρίς ίχνος μελωδικής γραμμής ή αρμονικής σκέψης. Στίχοι που περιστρέφονται γύρω από πλούτο που δεν υπάρχει, συμπεριφορές που δεν οδηγούν πουθενά και αξίες που μόνο αξίες δεν είναι.
Ανήκει στο είδος των φαινομένων που καταναλώνονται όσο είναι «viral» και έπειτα εξαφανίζονται — αφήνοντας όμως πίσω τους την εντύπωση ότι μουσική μπορεί να είναι ό,τι παράγει θόρυβο και φασαρία.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι η τραπ υπάρχει. Το πρόβλημα είναι ότι τείνει να κυριαρχήσει, αντικαθιστώντας ολόκληρη τη μουσική παιδεία με εύκολες συνταγές. Αντί για μελωδία, δίνει beat. Αντί για συναίσθημα, δίνει συμπεριφορά. Αντί για ιστορία, δίνει επίδειξη.
Και το χειρότερο: επειδή είναι εύκολο να παραχθεί, γίνεται πρότυπο για μια γενιά που μαθαίνει ότι η δημιουργία δεν χρειάζεται δουλειά, μόχθο ή γνώση. Χρειάζεται μόνο φασαρία.
Η κλασική μουσική, αντίθετα, διδάσκει το αντίθετο. Διδάσκει ότι η τέχνη θέλει κόπο. Θέλει πειθαρχία. Θέλει βάθος. Σε εκπαιδεύει να ακούς — όχι απλώς να «παίζει κάτι» στο κινητό για να γεμίσει ο χώρος. Σε μαθαίνει ρυθμό, μελωδία, αρμονία, αλλά κυρίως σε μαθαίνει να διακρίνεις. Και όταν το παιδί (ή ο ενήλικας) μάθει να διακρίνει, τότε η τραπ χάνει αυτομάτως τη γοητεία της. Όχι γιατί απαγορεύεται, αλλά γιατί δεν αντέχει στη σύγκριση.
Χωρίς αισθητική παιδεία, όλα μοιάζουν ίδια. Με αισθητική παιδεία, τίποτα δεν μπορεί να σε ξεγελάσει.
Η αλήθεια είναι ότι δε ζούμε μια μάχη ειδών μουσικής· ζούμε μια μάχη επιπέδου. Από τη μία υπάρχει η τέχνη. Από την άλλη, η μαζική παραγωγή «ήχου» χωρίς περιεχόμενο. Και όσο κι αν προσπαθήσει το τραπ σκουπίδι να παρουσιαστεί ως «κουλτούρα», η έλλειψη βάθους φαίνεται. Όσο κι αν φωνάζει, δεν έχει να πει τίποτα.
Η λύση δεν είναι να απαγορεύσουμε στα παιδιά να ακούν τραπ. Η λύση είναι να τους δώσουμε πρότυπα. Να τους ανοίξουμε πόρτες σε μουσικές που έχουν πραγματική αξία. Να τους δείξουμε ότι υπάρχει ένας άλλος τρόπος να νιώσεις, να χαρείς, να συγκινηθείς, χωρίς να χαμηλώνεις τον πήχη — αντίθετα, ανεβάζοντάς τον.
Γιατί τελικά, η κλασική μουσική δεν χρειάζεται να νικήσει.
Ήδη έχει νικήσει τον χρόνο.
Το ερώτημα είναι αν θα αφήσουμε το τραπ σκουπίδι να νικήσει την αισθητική μας.
