Ζούμε σε μια εποχή που προάγει την ταχύτητα, την χρησιμότητα και την απόδοση. Ο πολιτισμός μας χειροκροτεί τα “αποτελέσματα” και τις “λύσεις”, αλλά σπάνια σταματά για να θαυμάσει μια ερώτηση. Μέσα σ’ αυτή την κοινωνική δομή, οι καλλιτέχνες –εκείνοι που ρωτούν, αισθάνονται, μετατρέπουν το άυλο σε μορφή– βιώνουν συχνά την υποτίμηση της φύσης τους. Απ’ το σχολείο ακόμη, τους ζητείται να “σοβαρευτούν”, να “πραγματευτούν κάτι ρεαλιστικό”, να “βρουν δουλειά”.
Κι όμως, αυτό που εμείς αποκαλούμε “τέχνη”, για τον καλλιτέχνη είναι φυσική βιολογική έκφραση. Κι η επιστήμη πλέον μπορεί να το αποδείξει.
Σύγχρονες μελέτες στις νευροεπιστήμες έχουν δείξει πως οι άνθρωποι με ισχυρή καλλιτεχνική τάση παρουσιάζουν διακριτά χαρακτηριστικά στον εγκέφαλό τους. Δεν πρόκειται απλώς για “ταλέντο”, αλλά για διαφορετικό τρόπο νευρωνικής λειτουργίας. Κι επειδή πάντα μου άρεσε να μιλάω με αποδείξεις, πάμε να σας αναλύσω συνοπτικά τα στάδια και τα τμήματα του εγκεφάλου που ‘στρώνονται’ στη δουλειά για να λειτουργήσει ο καλλιτέχνης.
1. Το Δίκτυο Προεπιλεγμένης Κατάστασης (Default Mode Network – DMN)
Αυτό το εγκεφαλικό δίκτυο ενεργοποιείται όταν το μυαλό ταξιδεύει: όταν κάνουμε συλλογισμούς, φανταζόμαστε ιστορίες, ενώνουμε συνειρμούς. Οι καλλιτέχνες έχουν αυξημένη ενεργοποίηση του DMN, γεγονός που τους επιτρέπει να συνθέτουν πληροφορίες από φαινομενικά άσχετες περιοχές -θεμέλιο λίθο της δημιουργικότητας.
2. Ανάπτυξη Οπτικοχωρικής Αντίληψης
Εικαστικοί καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες, σχεδιαστές και φωτογράφοι, παρουσιάζουν ενισχυμένη δραστηριότητα στον ινιακό λοβό -το κέντρο της οπτικής επεξεργασίας. Αντιλαμβάνονται το φως, τις σκιές, τις αναλογίες και τις υφές με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον μέσο εγκέφαλο.
3. Ο ρυθμός του σώματος και της ψυχής
Σε μουσικούς, χορευτές και ηθοποιούς, παρατηρείται ισχυρή συνεργασία μεταξύ:
-
Του κινητικού φλοιού (έλεγχος κινήσεων)
-
Του ακουστικού φλοιού (αντίληψη ήχου)
-
Και του μεταιχμιακού συστήματος (συναισθήματα)
Η τέχνη σε αυτές τις μορφές προκύπτει ως ολοσωματική και πολυαισθητηριακή έκφραση.
4. Νευροπλαστικότητα κι εξάσκηση
Ο εγκέφαλος ενός καλλιτέχνη μετασχηματίζεται μέσω της συστηματικής εξάσκησης. Η νευροπλαστικότητα, δηλαδή η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει φυσιολογικά δομές και συνδέσεις, είναι έντονη σε καλλιτέχνες. Οι δεξιότητες που αναπτύσσουν -τεχνικές, αισθητικές, ερμηνευτικές- επανακαλωδιώνουν το ίδιο τους το νευρικό σύστημα.
Η καλλιτεχνική φύση δεν είναι μόνο γνωσιακή. Είναι και συναισθηματική, υπαρξιακή, εσωτερική.
Καλλιτέχνες έχουν αυξημένη ενσυναίσθηση κι ενεργοποιούν πιο έντονα τον μετωπιαίο φλοιό και την αμυγδαλή -περιοχές που σχετίζονται με:
-
Την κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων
-
Την προσωπική ευαισθησία σε κοινωνικά και ηθικά ζητήματα
-
Την ψυχική διεργασία της συγκίνησης, της θλίψης ή του θαυμασμού
Με άλλα λόγια: δεν νιώθουν απλώς περισσότερο· νιώθουν βαθύτερα.
Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, όμως, συχνά παρεξηγούνται ως αδυναμία. Σ’ έναν κόσμο που ζητά συμμόρφωση, ο καλλιτέχνης φαίνεται “απρόβλεπτος”, “ανώριμος”, “ονειροπαρμένος”. Πόσα παιδιά με καλλιτεχνική φύση έχουν τιμωρηθεί ή γελοιοποιηθεί στο σχολείο, επειδή ζωγράφιζαν στο τετράδιό τους ή έγραφαν ποιήματα αντί για εκθέσεις;
Συχνά, το εκπαιδευτικό κι επαγγελματικό σύστημα ενθαρρύνει περισσότερο τη λογική, τη συμμόρφωση, την ταχύτητα. Πόσες φορές έχουμε ακούσει φράσεις όπως:
-
“Με την τέχνη δεν ζεις.”
-
“Είναι ωραίο χόμπι, αλλά βρες μια κανονική δουλειά.”
-
“Άσε τα σχέδια και διάβασε μαθηματικά.”
Όμως, τέτοιες φράσεις είναι βλαβερές, όχι μόνο ψυχολογικά, αλλά και νευροαναπτυξιακά. Όταν εμποδίζουμε έναν νέο καλλιτέχνη να εκφραστεί, του ζητάμε να καταπιέσει τον ίδιο του τον εγκέφαλο -την ίδια του τη φύση.
Η καταπίεση της καλλιτεχνικής φύσης είναι μια βίαιη διανοητική πράξη. Είναι σαν να ζητάς από έναν αριστερόχειρα να γράφει με το δεξί -κάθε μέρα. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλη συναισθηματική καταπίεση κι αυτή με τη σειρά της να οδηγήσει σε ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη. Σε χαμηλή αυτοεκτίμηση, σε ψυχική εξουθένωση και σταδιακά σε απόσυρση από τη δημιουργική έκφραση. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη αμαρτία, από το να εγκαταλείπεις το ταλέντο σου μόνο και μόνο επειδή κάποιος ή η κοινωνία εκεί έξω σου είπε ότι δεν είναι σοβαρή δουλειά ή ότι δεν είναι εποχή για τέτοια πράγματα.
Αυτό που χρειάζονται οι καλλιτέχνες –και κυρίως οι νέοι – δεν είναι “άδεια” να δημιουργούν. Είναι χώρος να υπάρξουν χωρίς ν’ απολογούνται. Πρέπει να δημιουργήσουμε εκπαιδευτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα που ν’ αγκαλιάζουν την έκφραση ως βασική ανθρώπινη λειτουργία. Που να δίνουν χώρο στον πειραματισμό και να επιτρέπουν την αποτυχία χωρίς στιγματισμό. Χρειαζόμαστε περιβάλλοντα κι ανθρώπους που δε θα φοβούνται το “ασυνήθιστο” και θα σέβονται το “παράξενο” και το για τα κοινωνικά δεδομένα “άχρηστο”, ως μορφή απόλυτης ελευθερίας
Η τέχνη είναι αυτή που κάνει τον άνθρωπο, άνθρωπο. Και κάθε φορά που υποτιμούμε έναν καλλιτέχνη, φτωχαίνουμε συλλογικά.
Ο εγκέφαλος του καλλιτέχνη δε λειτουργεί «καλύτερα» ή «χειρότερα» από εκείνον του μηχανικού ή του μαθηματικού. Λειτουργεί αλλιώς. Βλέπει αλλιώς. Και αυτό το “αλλιώς” είναι που οδηγεί στην ποίηση, τη ζωγραφική, το θέατρο, τη μουσική, την καινοτομία, την πρόοδο. Αυτό το ”αλλιώς” μάς έχει δώσει τον Παρθενώνα, τον Ντα Βίντσι, τη Φρίντα Κάλο, την Τζόαν Μίτσελ, τον Θεοτοκόπουλο, τον Γκλεν Γκούλντ και τόσους άλλους που κατά καιρούς θαυμάζουμε, συζητάμε και κάποιοι προσπαθούμε να τους μοιάσουμε.
Μην ξεχνάτε πως ακόμα και στην προσωπική μας ζωή, τα λόγια ενός καλλιτέχνη χρησιμοποιούμε για να συγκινήσουμε τον ακροατή μας. Γιατί η τέχνη ήταν και θα είναι η ίδια η καθημερινή μας ζωή, απλώς υπάρχουν αυτοί που βρίσκουν τα χρώματα, τις νότες τις λέξεις και τις σκηνές για να την εκθειάσουν .
Αν δε δώσουμε χώρο στον καλλιτέχνη να δημιουργήσει, θα σιωπήσει όχι μόνο η φωνή του -αλλά και η φωνή της εποχής του.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Jung, R. E., & Vartanian, O. (2018).The Cambridge Handbook of the Neuroscience of Creativity.Cambridgw:Cambridge University Press.
- Limb, C. J., & Braun, A. R. (2008).Neural substrates of spontaneous musical performance: An fMRI study of jazz improvisation.PLoS ONE, 3(2)
- Beaty, R. E., Benedek, M., Silvia, P. J., & Schacter, D. L. (2016).Creative cognition and brain network dynamics.Trends in Cognitive Sciences, 20(2), pp.87–95.
- Robinson, K. (2006).Do schools kill creativity?TED Talk
- Eisner, E. W. (2002).The Arts and the Creation of Mind.Yale University Press.
